Hoe is Port of Antwerp geografisch de grootste van Europa geworden?

De Antwerpse haven kan terugblikken op een bijzonder kleurrijke geschiedenis. Al sinds de middeleeuwen vinden schepen met lading en passagiers hun weg over de Schelde.

Het gebied van de haven

Antwerpen beschikt over het meest uitgestrekte havengebied ter wereld. In de loop der eeuwen is de oppervlakte hiervan gegroeid tot wel 20.000 voetbalvelden.

Meer info

 

De Schelde

De Romeinen, de Vikingen, de Spanjaarden, Napoleon; zij zagen allemaal het strategische belang van de Schelde in. Louter door de ligging aan deze rivier is Antwerpen kunnen uitgroeien tot wat het vandaag is: een wereldstad met een wereldhaven.

Meer weten

 

Brabo die de hand van de reus Antigoon afhakte en ze in de Schelde wierp? Het is een geweldige legende, maar de naam Antwerpen is géén afgeleide van ‘hand werpen’. Sorry dat we de pret komen bederven.

 

Waar komt de naam Antwerpen dan wel vandaan? De Schelde speelt nog altijd een hoofdrol. Het is een getijderivier, tussen eb en vloed zit een verschil van vijf tot zes meter. Met hoogtij brengt de rivier slib met zich mee, dat ze telkens op de oever achterlaat. Na een tijdje ontstaat zo een ophoping van het slib dat met elke keer opnieuw ‘aangeworpen’ wordt. Aanwerpen, Antwerpen. Minder tot de verbeelding sprekend dan Brabo en Antigoon. Maar wel de enige juiste verklaring voor de naam van onze prachtige stad.

 

Dat opgehoopte slib is natuurlijk de gedroomde plek voor wie hoog, droog en veilig wil zitten. De ideale locatie voor een nederzetting, en later voor een stad. Hoger dan de uitgestrekte omgeving, met een uitstekend zicht op de boten die komen aangevaren. De vroegere inwoners van Antwerpen zagen elke vijand van mijlenver aankomen.

 

De Schelde als levensader

 

De Antwerpenaar hoeft maar een vinger in de Schelde te steken om in contact te komen met de hele wereld. De Schelde is de levensader die de stad verbindt met de rest van de planeet. Kijk maar naar de geschiedenis van Antwerpen door de eeuwen heen. Elke keer de Schelde werd afgesloten, volgde een periode van economisch verval. De stad boerde achteruit, de inwoners trokken weg. Wordt de levensader afgesloten, dan stopt het hart met kloppen.

 

Voor het bekendste voorbeeld, en het absolute dieptepunt, moeten we teruggaan naar 1585. Nadat de stad in Spaanse handen was gevallen, werd de Schelde afgesloten. Antwerpen was in de eeuwen voordien uitgegroeid tot commercieel wereldcentrum. Nadat de Schelde dicht ging, verviel Antwerpen razendsnel van wereldhaven tot binnenhaven.

 

De ‘big bang’ van Napoleon

 

Napoleon zorgde aan het begin van de 19de eeuw voor een nieuwe big bang voor de haven. De keizer nam stad en haven tijdens de Franse bezetting grondig onder handen. Een groot deel van de open vlieten, vesten en ruien – die gebruikt worden om de goederen vanuit de haven tot in de stad te brengen – liet hij overwelven. Vlakbij het Hanzehuis, waar vandaag het MAS staat, kwamen twee dokken achter een sluis: Le Petit Bassin en Le Grand Bassin. In afwachting van de geplande verovering van Engeland gebruikte Napoleon het kleine dok als thuishaven voor zijn militaire vloot. Het grote dok moest ooit voor commerciële doeleinden dienen.

 

De moderne haven was geboren. Het middeleeuwse laden en lossen langs de rivier, met boten die de hele tijd op en neer wiegden door de getijden, was voorbij. De dokken achter sluizen waren een garantie op rustig water en hadden een gigantisch potentieel om grote schepen aan te laten meren.

 

Onder de Nederlandse overheersing noemde Willem van Oranje het grote dok later naar zichzelf. In 1903 werd het kleine dok herdoopt tot het Bonapartedok. Een tip voor wie op citytrip naar Prijs trekt: in het Hôtel des Invalides in Parijs, waar Napoleon begraven ligt, prijken Le Petit Bassin en Le Grand Bassin tussen de grote werken van de keizer. Wie zoekt, die vindt!

 

Nooit meer tol betalen

 

1863 was een mijlpaal voor de haven van Antwerpen. In dat jaar bereikten we een historisch akkoord met Nederland. De Schelde werd definitief tolvrij, en mocht nooit ofte nooit nog afgesloten worden. Antwerpen zou voor altijd bereikbaar blijven.

 

Dat akkoord gaf de haven een enorme boost. De industriële revolutie was volop aan de gang, nieuwe scheepvaarttechnieken maakten verbindingen met Azië en Afrika mogelijk, en Antwerpen profiteerde volop van zijn unieke ligging 80 kilometer landinwaarts. Dat is een grote troef. Zo ligt de haven vlakbij het rijke hinterland. Vlakbij de grote productiecentra, maar ook vlakbij honderden miljoenen consumenten. Via de binnenvaart, de weg, het spoor en pijpleidingen raken producten snel van en naar de haven.

 

Antwerpen barstte dankzij de haven uit zijn voegen als handelsstad. Om meer schepen en grotere schepen te kunnen ontvangen, werden de Scheldekaaien rechtgetrokken. Nieuwe dokken deden de haven steeds verder naar het noorden verhuizen. Verder weg van de stad werd de haven groter en groter.

 

De Tweede Wereldoorlog en het Tienjarenplan

 

Tegen de Tweede Wereldoorlog reikte de haven van het Eilandje tot wat nu de Van Cauwelaertsluis is. De stad kreeg het op het einde van de oorlog zwaar te verduren. Maar in tegenstelling tot Rotterdam en Hamburg bleef de haven quasi ongeschonden. Ze leverde als draaischijf voor militair en commercieel transport een belangrijke bijdrage aan de bevrijding.

 

Na de Tweede Wereldoorlog werden de platgebombardeerde havens van Rotterdam en Hamburg in sneltempo heropgebouwd tot nieuwe, moderne havens. Plots kreeg de verouderde Antwerpse haven het moeilijk om nog te concurreren. Een grondige vernieuwingsoperatie drong zich op. Die kwam er dankzij het Marshallplan en het Tienjarenplan van de Belgische regering. Massale investeringen moesten de haven moderniseren én uitbreiden.

 

Er werden nieuwe, grote dokken gegraven, zoals het Kanaaldok. De haven slorpte de polderdorpen Wilmarsdonk, Lillo, Oorderen en Oosterweel op. Boerenzonen werden havenarbeiders. Antwerpen groeide uit tot dé Europese chemiecluster. Op enkele kilometers van de Nederlandse grens kwam de grootste sluis ter wereld: de Zandvlietsluis. Het ging hard voor de haven van Antwerpen.

 

Wereldrecords op Linkeroever

 

In het noorden stootte de Antwerpse haven letterlijk op haar grens, die met Nederland. Op rechteroever was geen enkele mogelijkheid om nog verder te groeien. De uitbreiding moest noodgedwongen gebeuren op de andere oever van de Schelde.

 

Op Linkeroever moesten geen dorpen verdwijnen, het gebied bestond enkel uit polders. Einde jaren ’70 kreeg de Waaslandhaven vorm. Eén probleem: die haven had met de Kallosluis jarenlang maar één sluis. Dat is een groot risico: hapert die ene sluis, dan is op linkeroever meteen de enige ingang naar de haven geblokkeerd. In 2016 kwam er een nieuwe sluis: de Kieldrechtsluis. Met een lengte van 500 meter en een breedte van 68 meter tot vandaag nummer één in het befaamde Guinness Book of World Records!

 

Groeien voor de sluizen

 

Voor de grote containerlijnen zijn die sluizen en de dokken erachter niet absoluut meer nodig. Hun immense Gantry-kranen kunnen gemakkelijk een containerschip lossen terwijl het op en neer de getijdenwerking ondergaat. De sluizen zorgen dus alleen maar voor tijdverlies.

 

Daarom besliste Port of Antwerp om, eerst op rechteroever, twee nieuwe terminals te bouwen. De Noordzeeterminal en de Euroterminal waren de eerste twee voor de sluizen. Zo werd de haven opnieuw een beetje groter. Ook op linkeroever kwam er zonder sluis aan de rivierkant een nieuw dok van liefst 4,5 kilometer groot: het Deurganckdok. Ook dat is er als grootste getijdendok ter wereld eentje voor de recordboeken.

 

Binnenkort krijgt het Deurganckdok nog een tweelingbroer. De scheepvaart blijft aan schaalvergroting doen, de containertrafiek blijft jaar na jaar groeien. Om haar rol als wereldhaven en economische motor te blijven spelen, moet de haven van Antwerpen mee groeien.