Het nieuwe Havenhuis is klaar!

Publication date: 
22 Sep 2016

De Antwerpse skyline is een prachtige parel rijker

Vier jaar na de start van de werken voor de realisatie van het nieuwe Havenhuis, is het gloednieuwe hoofdkantoor van het Havenbedrijf Antwerpen donderdag 22 september officieel in gebruik genomen. Marc Van Peel en Eddy Bruyninckx, voorzitter en CEO van het Havenbedrijf, openden de deuren van het gebouw, in aanwezigheid van Vlaams minister Ben Weyts, Antwerps burgemeester Bart De Wever en Patrik Schumacher, principal van het architectenbureau Zaha Hadid Architects. Met het architecturaal verbluffende ontwerp schrijft het nieuwe Havenhuis zich op wonderlijke manier in in de eeuwenlange dialoog tussen stad en rivier. De skyline van Antwerpen is een diamant rijker, de Schelde een lichtje dat nimmer dooft. 

“Een stad en haven als Antwerpen moeten gedurfde landmarks hebben”, liet havenschepen Marc Van Peel optekenen tijdens de opening. “Het ontwerp van Zaha Hadid is niet alleen innovatief, het zet onze haven nog meer op de wereldkaart en het is er bovenal in geslaagd om een architecturale vertaling te geven van het succes dat onze haven over de eeuwen heen heeft gekend. Ik hoop van harte dat het ook symbool zal staan voor een nieuwe gouden tijd voor onze haven en onze stad.”

Van Open Oproep naar ontwerpvoorstel

Het nieuwe Havenhuis is de werkplek van 500 medewerkers van het Havenbedrijf. Zij zaten tot voor kort verspreid over verschillende vestigingen, waaronder de vroegere hoofdzetel van het Havenbedrijf aan de Entrepotkaai. Vanuit de behoefte om zowel de administratieve als technische diensten onder hetzelfde dak te huisvesten, werd de zoektocht naar een nieuwe hoofdzetel gestart. De brandweerkazerne aan kaai 63, een replica van een Hanzehuis waar sinds eind jaren ’50 de technische diensten van het Havenbedrijf zaten, leek een ideale locatie. De brandweer zou de kazerne, die niet meer beantwoordde aan de noden van de moderne brandweer, bovendien in 2009 verlaten. Wat restte was een prachtig en beschermd monument dat het Havenbedrijf graag wilde integreren in zijn nieuwe hoofdzetel. Dat werd meteen een van de uitgangspunten van de Open Oproep van de Vlaamse Bouwmeester die in december 2007 werd gelanceerd en waaraan bijna 100 architectenbureaus deelnamen. In een eerste fase dienden vijf bureaus een wedstrijdontwerp in:

  • Tijdelijke Vereniging TV A2O Architecten/Atelier Kempe Thill/Marcq & Roba/BEG uit Hasselt;
  • Vier Arquitectos uit het Spaanse La Coruña;
  • Xaveer De Geyter Architects uit Brussel;
  • Zaha Hadid Architects uit Londen;
  • Rapp + Rapp uit Rotterdam

De wedstrijdjury koos uit deze voorstellen voor het ontwerp van Zaha Hadid Architects, onder meer omdat het project het meest het bestaande gebouw in zijn waarde liet als monument en er een apart object aan toevoegde. 

Het voorstel van Zaha Hadid Architects was dan ook het resultaat van een zorgvuldig traject waarbij het bureau gebruik had gemaakt van historisch onderzoek en zorgvuldige analyse van zowel de locatie, de naaste omgeving als het bestaande gebouw. De conclusies van dit uitgebreide voorbereidende onderzoek vormden de basis voor het initiële ontwerpconcept van Dame Zaha Hadid. Dit onderzoek benadrukte de nood-zuid-as op het terrein, met het Kattendijkdok dat het stadscentrum met de haven verbindt, waarlangs de uitbreiding zich oriënteerde. Een tweede bevinding was de afwezigheid van een hoofdgevel in het originele ontwerp van het bestaande gebouw. Vanwege zijn uitzonderlijke locatie, omringd door water, werden de vier gevels van het gebouw oorspronkelijk als gelijkwaardig ontworpen. Dit zette Hadid ertoe aan om te kiezen voor een uitbreiding in de hoogte, in plaats van een aangrenzend volume waarbij ten minste een van de bestaande gevels verborgen zou worden. Verder benadrukte de historische analyse ook de rol van de oorspronkelijk voorziene toren, een groots en imposant element van het Hanzehuis-model van de brandweerkazerne. Hoewel de toren nooit werd voltooid als onderdeel van de constructie van de brandweerkazerne, rechtvaardigde het evenwel een gedurfde verticale stelling als bekroning van het bestaande gebouw. Deze drie voornaamste uitgangspunten waren de basis van het ontwerpvoorstel van Zaha Hadid: een zorgvuldig gebeeldhouwde compositie van een balkvormig volume dat boven het bestaande gebouw zweeft. 

Rimpelen als golven

Verwijzend naar de uitzonderlijke locatie van het gebouw, omgeven door water, werd voor de uitbreiding een volledig glazen gevel ontworpen die rimpelt als golven en daardoor het complexe spel van tinten en kleuren in de lucht weerspiegelt. De perceptie van een glazen massa die werd geslepen om het nieuwe gebouw een fonkelende verschijning te geven, speelt in het thema van Antwerpen als diamantstad. De nieuwe uitbreiding lijkt een geslepen vorm die van uitdrukking zal veranderen volgens de intensiteit van het aanwezige daglicht. 

Het merendeel van de glazen driehoeken is transparant, terwijl sommige ondoorzichtig zijn. De zorgvuldig bepaalde mix hiervan verzekert voldoende zonlicht in het hele gebouw, terwijl ook de warmtetoetreding gecontroleerd gebeurt om ten alle tijden optimale werkomstandigheden te garanderen. Tegelijkertijd zorgt de afwisseling van transparante en ondoorzichtige gevelpanelen voor een zorgvuldige balans tussen panoramische uitzichten over de Schelde, de stad en de haven en ruimtelijke afscherming. 

Constructie, hergebruik en renovatie

Dankzij een uitgekiende planning van de constructie kon de aannemer van bij aanvang van de werken gelijktijdige activiteiten in verschillende zones uitvoeren. Voor de bouw van de ondergrondse parking, die eerst startte, werd 30.000 m³ grond uitgegraven en afgevoerd per binnenschip. Vervolgens werd de hellende betonnen pijler met grote zorg gestort. Gelijktijdig werd gestart met de werkzaamheden voor het hergebruik, het behoud en de renovatie van de oude brandweerkazerne. De trappen met originele balustrades, de gevels en de daken werden zorgvuldig gerestaureerd. Ramen werden waar mogelijk hersteld en, samen met de volledige dakbedekking, vervangen indien noodzakelijk. 

Centraal in het atrium, een van de meest opvallende ruimten van het gebouw, werd een vrijstaande betonnen kern gebouwd. De dakconstructie ter hoogte van het plafond van de eerste verdieping wordt ondersteund door de bestaande bakstenen muren. De hellende, stalen kolommen die de nieuwe uitbreiding dragen, dringen door het glazen dak heen, wat bezoekers stimuleert omhoog te kijken naar de onderkant van de nieuwe bovenbouw die asymmetrisch is geplaatst over het bestaande gebouw om een maximum aan daglicht binnen te laten in het atrium. 

Na de ruwbouwwerken in het atrium ging de aannemer van start met de montage van de bovenbouw. Om de stalen bovenbouw op een economische manier te kunnen monteren, werd hij in zes stukken van min of meer gelijke grootte verdeeld. Daardoor werd het transport van ieder stuk over water mogelijk. Op 17 januari 2015 tilde een kraan het eerste, 380 ton wegende deel op zijn plaats. De vijf andere secties werden omhoog gehesen en aan elkaar gelast in de maanden die daarop volgden. Begin september van datzelfde jaar startte de plaatsing van de glasgevel: een 450-tal glaskaders werden stuk voor stuk opgetrokken met een bouwkraan en aan de stalen structuur bevestigd. 

Duurzaam karakter

De ontwerpers van het nieuwe Havenhuis kregen reeds tijdens de Open Oproep procedure een opdracht naar duurzaam bouwen mee. Hoewel een beschermd historisch gebouw diende te worden geïntegreerd in het ontwerp, werden toch hoge standaarden op het gebied van duurzaamheid bereikt door de integratie van specifieke, duurzame toepassingen. Een boorgat-energie-opslagsysteem met warmtepompen pompt water tot een diepte van 80 meter onder het grondniveau op meer dan 100 locaties rond het gebouw voor verwarming en koeling van het gebouw. Op die manier kan voldaan worden aan 72% van de totale energiebehoefte van het gebouw. In het bestaande gebouw gebruikt dit systeem koelbalken. In de nieuwe uitbreiding worden koelplafonds gebruikt. Gebouwautomatisatie en optimale daglichtregeling om de behoefte aan kunstlicht te beperken reduceert het energieverbruik nog verder. Deze inspanningen worden bekrachtigd door de BREEAM-beoordeling van het gebouw. BREEAM is een afkorting van Building Research Establishment Environmental Assessment, een internationale evaluatie en quotatie van het integrale duurzaamheidsprofiel voor gebouwen. De score die het Havenhuis zal behalen is ‘Very Good’, de op één na hoogste score. 

Kostprijs

De opdracht voor het bouwen van het nieuwe Havenhuis werd in 2012, na een onderhandelingsprocedure met bekendmaking, gegund voor een bedrag van 49,9 miljoen euro. De huidige kostprijs bedraagt om en bij de 55 miljoen euro.

Voor de restauratie van de voormalige brandweerkazerne kreeg het Havenbedrijf een subsidie van 2,6 miljoen euro van Onroerend Erfgoed. 

Ontmoetingen en rondleidingen

Het nieuwe Havenhuis is niet alleen de werkplek van 500 medewerkers van het Havenbedrijf, het zal ook een ontmoetingsruimte zijn voor de vele internationale contacten van de Antwerpse havengemeenschap. Daarnaast moet het ook een plaats worden waar elke bezoeker de dynamiek van de stad Antwerpen en haar haven op een ongekende manier ervaart. 

Om iedereen de kans te geven het gebouw ook langs de binnenkant te bewonderen en zich van daaruit te vergapen aan de adembenemende vergezichten, richt het Havenbedrijf vanaf eind oktober rondleidingen in voor groepen en individuen. Na de kantooruren op woensdag en donderdag en tijdens de weekends zullen stadsgidsen bezoekers doorheen het gebouw loodsen. Reserveren is verplicht en kan via visitantwerpen.be. 

Wie niet zolang wil wachten, kan reeds dit weekend terecht op het Zaha Hadidplein voor een eerste glimp van dit spraakmakende gebouw. De rondleidingen doorheen het gebouw zijn volzet maar op zaterdagavond is iedereen van harte welkom voor een groots volksfeest met optredens en een knallend vuurwerk. 

Nog tot 19 december loopt er in het atrium een tentoonstelling over het leven en werk van Dame Zaha Hadid. Zij overleed enkele maanden geleden geheel onverwacht, wat het Havenbedrijf deed besluiten om een eerbetoon in te richten voor deze architecte die een onuitwisbare stempel heeft gezet op de architectuur en het design van de 21ste eeuw. De tentoonstelling is alle werkdagen gratis te bezoeken tussen 9 en 17.00 uur. 

Facts & figures

De realisatie van het nieuwe Havenhuis is het resultaat van het jarenlange en volgehouden samenwerk van heel wat partijen. 

• Bouwheer = Havenbedrijf Antwerpen

• Ontwerpteam = THV Zaha Hadid Architects, Bureau Bouwtechniek, Studiebureau Mouton, Ingenium en het gespecialiseerde architectuurbureau Origin voor de restauratie

• Algemene aanneming = Interbuild nv

• Staalconstructie nieuwbouw = Victor Buyck Steel Construction nv

• Gevelconstructie nieuwbouw = Groven+ nv

• Restauratie = Renotec

• Buitenaanleg = Colas nv

• Akoestiek = Daidalos Peutz

• Brandveiligheid = FPC

Technische algemeenheden

• Oppervlakte ondergrondse parking = 8.000 m²

• Oppervlakte bestaand gebouw = 9.000 m²

• Oppervlakte nieuwbouw = 6.400 m²

• Oppervlakte buitenaanleg = 12.000 m²

Bouwkunde

• Gewicht atriumdak = 102 ton

• Gewicht 4 kolommen = 205 ton

• Gewicht stalen nieuwbouw = 1.500 ton

Nice to know…

Twee keer per jaar wordt de glazen gevel onder handen genomen door de glazenwasser. Reiniging gebeurt met gerecupereerd regenwater. De factuur van de schoonmaak bedraagt ongeveer 25.000 euro op jaarbasis.